expert@moonesl.vn
Nếu từng tự học phát âm – nghe – nói, có lẽ bạn đã từng thử những cách như “đánh vần” (phonics), nhìn IPA, xem video hướng dẫn khẩu hình… Mà không hiệu quả.
Khi bạn nói, người nghe vẫn chẳng hiểu gì. Điều này xảy ra không phải vì bạn thiếu chăm chỉ, mà vì bạn đang bắt đầu từ MẮT, trong khi phát âm thực chất phải bắt đầu từ TAI.
HỌC PHÁT ÂM BẰNG PHONICS: TỐT CHO ĐỌC, KHÔNG ĐỦ CHO PHÁT ÂM
Nhiều người bắt đầu học phát âm bằng cách nhìn mặt chữ và áp dụng các quy tắc đánh vần (phonics). Đây là một phương pháp rất hiệu quả để học ĐỌC, đặc biệt với TRẺ EM BẢN NGỮ hoặc NGƯỜI MỚI BẮT ĐẦU. Phonics giúp người học chuyển từ chữ viết sang âm thanh và hoạt động khá tốt với nhiều từ đơn âm tiết như cat, dog hay sit.
Tuy nhiên, khi vốn từ tăng lên, phonics bắt đầu bộc lộ giới hạn. Phonics chỉ OK với từ đơn âm tiết, nhưng lại có rất nhiều ngoại lệ, ví dụ: rough, though, through và cough. Với các từ đa âm tiết, người học gần như không thể chỉ nhìn mặt chữ để đoán. Về lâu dài, dựa vào chữ viết càng nhiều, phát âm của các bạn càng tệ (nếu không nghe để đối chiếu).
HỌC IPA: TẠI SAO KHÔNG HIỆU QUẢ
Nhận ra hạn chế của PHONICS, nhiều người chuyển sang học IPA. Đây chắc chắn là một bước tiến vì IPA cho biết từ goat được phát âm là /goʊt/, chứ không phải “goát”, hay “sit” và “seat” là hai nguyên âm khác nhau. Nhờ IPA, người học không còn phụ thuộc vào chính tả để đoán cách đọc.
Tuy nhiên, khi nói “I want it” thì người nghe vẫn nhận thành “I want (to) eat”. Lý do là, biết IPA không có nghĩa là bạn phát âm đúng. Có một mô hình gọi là PAM (Best) nói rằng, khi nghe tiếng Anh, bạn sẽ nghe qua 1 “bộ lọc” tiếng Việt. Do đó, hầu hết người VN sẽ đọc “sit, seat” giống nhau, hoặc “bed, bad” giống nhau.
Đây là vấn đề của học IPA: nó không đảm bảo bạn phát âm đúng.
HỌC IPA: HỌC KHẨU HÌNH CŨNG CHƯA ĐỦ ĐỂ PHÁT ÂM ĐÚNG
Sau khi học IPA, nhiều người tiếp tục tìm đến các video hướng dẫn khẩu hình. Họ quan sát rất kỹ môi mở bao nhiêu, đầu lưỡi đặt ở đâu, răng có chạm nhau hay không. Đây là những thông tin hữu ích, nhưng vẫn chưa đủ để tạo ra một âm chuẩn.
Lý do là phát âm không chỉ phụ thuộc vào vị trí của môi hay lưỡi. Chất lượng của một âm còn được quyết định bởi độ căng của cơ lưỡi, vị trí của thân lưỡi, luồng hơi, sự rung của dây thanh và nhiều chuyển động rất nhỏ mà mắt gần như không thể quan sát được.
Chính vì vậy, hai người có thể có khẩu hình nhìn khá giống nhau nhưng âm thanh phát ra vẫn khác. Việc điều chỉnh những khác biệt rất nhỏ này không được dẫn dắt bởi mắt mà bởi tai. Người học phải nghe được âm mình tạo ra khác âm mẫu ở đâu thì mới có thể điều chỉnh chính xác.
PHÁT ÂM THỰC CHẤT LÀ QUÁ TRÌNH “HUẤN LUYỆN TAI”
Nếu nhìn lại ba cách học trên, có thể thấy chúng đều cung cấp kiến thức quan trọng: phonics giúp đọc chữ, IPA giúp hiểu hệ thống âm, còn khẩu hình giúp biết cơ quan phát âm nên di chuyển như thế nào. Tuy nhiên, cả ba đều chưa giải quyết được vấn đề cốt lõi là khả năng nhận diện âm thanh (speech perception).
Muốn phát âm tốt, người học cần bắt đầu bằng việc luyện nghe để bộ não hình thành những “nhóm âm” mới của tiếng Anh. Khi tai đã phân biệt được /ɪ/ và /i/, /æ/ và /ɛ/, hay /s/ và /z/, não mới có thể gửi tín hiệu chính xác đến cơ quan phát âm để tạo ra đúng âm đó. Đây cũng là lý do rất nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực tiếp thu ngôn ngữ thứ hai cho thấy khả năng tri giác âm và khả năng phát âm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau (Best, 1995; Flege, 1995).
Đối với người Việt, việc luyện nghe đặc biệt quan trọng ở bốn khía cạnh.
- Thứ nhất là nhận diện các âm riêng lẻ, chẳng hạn phân biệt sit với seat hay beat với bead.
- Thứ hai là cảm nhận âm cuối, bởi người Việt thường bỏ âm cuối hoặc phát âm quá mạnh.
- Thứ ba là cảm nhận trọng âm, vì tiếng Việt là đơn âm, còn tiếng Anh đa âm tiết.
- Cuối cùng là rhythm và intonation – “âm nhạc của ngôn ngữ”. Những yếu tố này không thể học chỉ bằng cách nhìn hay ghi nhớ quy tắc; chúng chỉ được hình thành thông qua việc nghe, bắt chước và nhận phản hồi liên tục.
Học đúng cách sẽ giúp các bạn tiến bộ nhanh. Mỗi phương pháp đều có ưu và nhược điểm. Hiểu được bức tranh toàn cảnh giúp bạn học tiếng Anh nhanh và hiệu quả hơn.
Tác giả: thầy Quang Nguyễn
