expert@moonesl.vn
Mấy năm trước, hứng lên Quang mở 1 lớp dạy IELTS listening. Cái lớp dạy cho vui, mà trong khoảng 2 tháng bạn nào cũng tăng band listening từ 1.0 tới 2.5 điểm.
Trong lớp có một hiện tượng rất thú vị. Quang gặp những bạn rất “thông minh”, nghe vài từ khóa là đoán trúng phóc ý tưởng của người nói. Một số bạn khác thì rất lạ, nghe gần như hết từ khóa mà nhất định không chịu hiểu… Quang băn khoăn về điều đó tới tận giờ…
Cho tới khi đọc về một khái niệm là “cognitive schemata”, mình mới thực sự hiểu thấu.
Hiểu nôm na, khi học nghe, khả năng hiểu không đến từ TAI – mà đến từ NÃO. Nghe rõ từng âm, từng từ chưa chắc là nghe giỏi. Nghe giỏi là đoán đúng ý người nói (dù chỉ nghe được một phần).
Vậy, làm thế nào để “nghe ít hiểu nhiều”? Bạn cần một nền tảng kiến thức tốt.
Ý TƯỞNG CỦA “COGNITIVE SCHEMATA”
Hiểu nôm na, “schemata” (số ít: schema) là hệ thống kiến thức đã có sẵn trong đầu của người học, được tích lũy qua trải nghiệm, đọc hiểu, học tập… giúp họ liên tưởng được giữa từ vựng và bối cảnh.
Ví dụ:
- Khi nghe từ “passport”, bạn đoán là bối cảnh sân bay.
- Khi nghe “symptoms” và “appointment”, bạn đoán bối cảnh khám bệnh.
Nghĩa là, nếu người học chưa từng nghe về sân bay, bệnh viện, nhà hàng, học nhóm… bằng tiếng Anh hay tiếng Việt, thì dù kỹ năng nghe có tốt đến đâu, não cũng không liên kết thông tin với bối cảnh để hiểu.
Từ “cognitive” (trong cognitive schemata) thể hiện việc bạn “tư duy” để đối chiếu những cái bạn nghe được với kiến thức sẵn có, từ đó hiểu được nội dung.
IELTS LISTENING VÀ VẤN ĐỀ ‘TRỐNG RỖNG KIẾN THỨC”
Ở Việt Nam, theo phong trào, nhiều phụ huynh cho con học IELTS sớm, nhưng không hiểu vì sao con nghe mãi vẫn không hiểu, dù học từ vựng và luyện đề thường xuyên.
Lý do là: các bài nghe IELTS rất giàu kiến thức học thuật và xã hội, ví dụ như:
- Tác động của du lịch sinh thái
- Hệ thống nước ngầm ở Úc
- Các chiến lược làm việc nhóm trong lớp học
Những chủ đề này, học sinh cấp 2 có thể chưa từng nghe đến bằng tiếng mẹ đẻ, chứ chưa nói đến tiếng Anh. Lúc này, cognitive schemata không có – thì nghe sẽ như “rơi vào khoảng không”.Học kỹ năng (listening) hay học kiến thức (nội dung)?
Không ít người học nghĩ rằng: “Cứ nghe nhiều là sẽ giỏi nghe.”
Điều này đúng – nhưng chỉ đúng nếu người học đã có kiến thức nền liên quan.
Với trẻ nhỏ hoặc học sinh cấp 2, lời khuyên là:
Hãy ưu tiên xây dựng kiến thức về thế giới trước – rồi mới luyện kỹ năng nghe chuyên sâu.
Ví dụ:
- Đọc hoặc học về môi trường, sinh học, lịch sử, du lịch, nghệ thuật bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh đơn giản
- Xem video kiến thức dành cho lứa tuổi học sinh (BBC Earth, TED-Ed Kids, National Geographic Kids…)
Khi trẻ đã biết các khái niệm như “extinction”, “deforestation”, “ecosystem”, thì khi vào bài nghe IELTS, não mới có “đất” để ghép nghĩa.
Đọc và học nhiều chủ đề = nền tảng vững cho nghe và học tập
Để nghe tốt, trẻ không thể chỉ luyện nghe. Trẻ cần được đọc sách, xem video, tìm hiểu kiến thức từ nhiều lĩnh vực như:
• Khoa học, môi trường
• Du lịch, giáo dục, nghệ thuật
• Kỹ năng sống, kỹ năng học tập
Khi kiến thức nền vững, nghe tiếng Anh dễ hơn, đọc hiểu nhanh hơn, và việc học các môn khác bằng tiếng Anh cũng dễ thở hơn.
Tác giả: thầy Quang Nguyễn
